Fortynbras u władzy: Monolog nad ciałem Hamleta

Refleksje zwycięzcy nad upadłym księciem

Najważniejsze Wnioski

"Tren Fortynbrasa" Herberta to nie tyle tren w konwencjonalnym rozumieniu, co monolog Fortynbrasa nad martwym ciałem Hamleta. Jest to okazja do wyrażenia przemyśleń i refleksji na temat zmarłego księcia oraz własnej postawy.
Fortynbras w wierszu jawi się jako pragmatyczny władca, człowiek czynu, który krytycznie ocenia Hamleta jako osobę oderwaną od rzeczywistości i nieprzystosowaną do życia. Kontrastuje on swoją postawę z idealizmem i niezdecydowaniem Hamleta.
Obejmując władzę w Danii, Fortynbras zapowiada rządy twardą ręką, skupiając się na konkretnych problemach państwa, takich jak system więzień czy projekt kanalizacji, co podkreśla jego praktyczne podejście do sprawowania władzy.

Monolog Fortynbrasa w momencie obejmowania władzy w Danii, zwłaszcza w interpretacji Zbigniewa Herberta w wierszu "Tren Fortynbrasa", stanowi fascynujące uzupełnienie szekspirowskiego dramatu. Choć w oryginale Szekspira Fortynbras pojawia się głównie w końcowych scenach, obejmując tron po tragicznych wydarzeniach w Elsynorze, Herbert nadaje mu głos, pozwalając na wyrażenie perspektywy zwycięzcy nad ciałem przegranego księcia.

Kontekst Szekspirowski: Fortynbras w "Hamlecie"

Młody wojownik i jego roszczenia

W tragedii Szekspira, Fortynbras jest księciem Norwegii, synem starego Fortynbrasa, który został zabity przez ojca Hamleta. Młody Fortynbras pragnie odzyskać ziemie utracone przez jego ojca na rzecz Danii. Gromadzi wojsko i wyrusza na wyprawę, początkowo skierowaną przeciwko Polsce, ale ostatecznie z intencją wkroczenia do Danii. Jest przedstawiony jako postać dynamiczna i zdeterminowana, kontrastująca z wahanie Hamleta.

Przybycie do Elsynoru

Fortynbras przybywa do zamku w Elsynorze w dramatycznym momencie, tuż po śmierci głównych bohaterów. Widok licznych ciał i opowieść Horacja o tragicznych wydarzeniach skłaniają go do objęcia władzy w Danii. Hamlet, umierając, wyraża poparcie dla Fortynbrasa jako swojego następcy, co nadaje legitymację jego rządom. Szekspirowski Fortynbras jawi się jako przyszły silny władca, zdolny zaprowadzić porządek w pogrążonym w chaosie królestwie.

Poniższy obraz przedstawia zamek, który może przywoływać na myśl scenerię "Hamleta".

Zamek Książ w Wałbrzychu, ilustrujący możliwy wygląd zamku królewskiego.

"Tren Fortynbrasa" Herberta: Monolog Zwycięzcy

Perspektywa Człowieka Czynu

Wiersz Zbigniewa Herberta radykalnie zmienia perspektywę. To Fortynbras staje się podmiotem lirycznym, zwracającym się do zmarłego Hamleta. Tytuł "Tren Fortynbrasa" jest ironiczny, ponieważ zamiast konwencjonalnego opłakiwania zmarłego, mamy do czynienia z brutalnie szczerą oceną i krytyką postawy Hamleta. Fortynbras, stojąc nad ciałem księcia, wyraża swoje przemyślenia dotyczące życia, działania i sprawowania władzy.

Ocena Hamleta

Fortynbras w monologu Herberta postrzega Hamleta jako osobę słabą, nieprzystosowaną do twardej rzeczywistości, żyjącą w świecie idei i abstrakcyjnych pojęć, a nie "gliny ludzkiej". Kwestionuje jego sposób działania, a właściwie jego brak, i kpi z jego śmierci, sugerując, że była ona "łatwiejszą" drogą niż ciężar odpowiedzialności i ciągłego czuwania. Dla Fortynbrasa, Hamlet był skazany na porażkę, ponieważ nie umiał "żadnej ludzkiej rzeczy".

Fragment monologu Fortynbrasa, który doskonale oddaje jego stosunek do Hamleta:


Teraz kiedy zostaliśmy sami
możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach

Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem
na przykład w chwili gdy podałeś truciznę Laertesowi
nieudolnie twoja ręka drżała
jakby uderzył w nią piorun
albo wahał się anioł z mieczem

(...)

Nie byłeś do życia, wierzyłeś
w kryształowe pojęcia a nie w glinę ludzką
przeklinałeś bez ustanku pajęczynę świata
nie tkając nici

Pamiętam kiedy na moich oczach
lekarz wyłuskiwał szpilkę z twojej rany
powiedziałeś z uśmiechem wierszyk
a potem zemdlałeś w objęciach
dworzanina

Władza i Odpowiedzialność

W przeciwieństwie do Hamleta, Fortynbras symbolizuje pragmatyzm, siłę i zdolność do działania. Obejmując władzę, nie ma czasu na rozmyślania czy żałobę. Jego umysł zajmują konkretne, przyziemne problemy państwa. Zapowiada rządy twardą ręką, określane jako konieczność "wzięcia miasta za gardło i wstrząśnięcia nim trochę". Wymienia zadania, które czekają na niego jako nowego władcę:


Żegnaj książę czeka na mnie
projekt kanalizacji
i dekret w sprawie prostytutek i żebraków
muszę także obmyślić lepszy system więzień
gdyż jak zauważyłeś słusznie
Dania jest więzieniem

Te słowa podkreślają jego skupienie na praktycznych aspektach rządzenia, w przeciwieństwie do egzystencjalnych rozterek Hamleta.

Kontrast Dwóch Postaw

Człowiek Myśli vs. Człowiek Czynu

Centralnym elementem wiersza Herberta jest wyraźny kontrast między postawami Hamleta i Fortynbrasa. Hamlet, symbolizujący intelekt, wrażliwość i skłonność do introspekcji, ginie. Fortynbras, uosobienie siły, determinacji i pragmatyzmu, przejmuje władzę. Herbert, ustami Fortynbrasa, zdaje się sugerować, że w świecie pełnym okrucieństwa i chaosu, to człowiek czynu, nawet kosztem wrażliwości i idealizmu, jest w stanie przetrwać i zaprowadzić porządek.

Możemy zestawić kluczowe cechy obu postaci w poniższej tabeli:

Cecha	Hamlet	Fortynbras
Główna charakterystyka w wierszu Herberta	Człowiek myśli, idealista, niezdecydowany, nieprzystosowany do życia	Człowiek czynu, pragmatyk, zdecydowany, zdolny do rządzenia
Stosunek do rzeczywistości	Wierzy w "kryształowe pojęcia", krytykuje świat, nie działa efektywnie	Skupia się na "glinie ludzkiej", podejmuje konkretne działania
Podejście do władzy	Niezdolny do rządzenia, unika odpowiedzialności	Obejmuje władzę, planuje konkretne reformy, zapowiada twarde rządy
Sposób działania	Wahanie, introspekcja, niezdolność do zdecydowanego działania	Determinacja, siła, natychmiastowe przejęcie kontroli

Metafora Archipelagów

Fortynbras kończy swój monolog metaforą archipelagów, sugerując, że on i Hamlet są jak odległe wyspy, które nigdy się nie spotkają. Mimo że "ta woda" (może symbolizująca słowa, historię, wspólny kontekst) ich pozornie łączy, w rzeczywistości dzieli ich głęboka przepaść. Ich postawy i drogi życiowe są fundamentalnie różne, a to, co po nich pozostanie, będzie przedmiotem zupełnie innych narracji – tragicznej w przypadku Hamleta, a w przypadku Fortynbrasa – być może bardziej prozaicznej, lecz skutecznej.

Poniżej znajduje się wideo prezentujące "Tren Fortynbrasa" w wykonaniu Przemysława Gintrowskiego, co może pomóc w odbiorze wiersza.

Prezentacja "Trenu Fortynbrasa" Zbigniewa Herberta z tekstem.

Recepcja i Interpretacje

Wiersz jako Komentarz do Współczesności

"Tren Fortynbrasa" często interpretowany jest jako komentarz Herberta do sytuacji w świecie współczesnym, w którym prymat zdają się mieć ludzie czynu, pragmatycy i politycy, kosztem jednostek wrażliwych, myślących i kierujących się ideałami. Monolog Fortynbrasa może być odczytywany jako krytyka takiego stanu rzeczy, ale także jako próba zrozumienia konieczności istnienia takich postaci w świecie, który wymaga twardych rządów i konkretnych rozwiązań.

Różne Spojrzenia

Interpretacje wiersza są zróżnicowane. Niektórzy widzą w Fortynbrasie postać pozytywną, zdolną do zaprowadzenia porządku i stabilizacji. Inni podkreślają ironię tytułu i gorzką wymowę monologu, wskazując na potencjalne zagrożenia związane z władzą opartą wyłącznie na pragmatyzmie i odrzuceniu sfery duchowej i moralnej.

Podsumowanie Monologu Fortynbrasa

Zwycięzca i Przegrany

Monolog Fortynbrasa, zwłaszcza w ujęciu Herberta, to nie tylko pożegnanie z Hamletem, ale przede wszystkim manifestacja nowej władzy i nowej epoki. Fortynbras, stojąc nad ciałem księcia, symbolicznie przejmuje schedę, odrzucając jednocześnie wartości i postawę, którą reprezentował Hamlet. Jego słowa są twarde, pozbawione sentymentów, skupione na przyszłości i wyzwaniach stojących przed nowym władcą. Wiersz skłania do refleksji nad naturą władzy, rolą intelektualistów i ludzi czynu w świecie oraz ceną, jaką płaci się za bycie wiernym swoim ideałom w okrutnej rzeczywistości.

FAQ - Często Zadawane Pytania

Czym jest "Tren Fortynbrasa"?

"Tren Fortynbrasa" to wiersz Zbigniewa Herberta, będący monologiem Fortynbrasa, postaci z szekspirowskiego "Hamleta", wygłoszonym nad martwym ciałem Hamleta.

Kim jest Fortynbras w sztuce Szekspira?

W dramacie Szekspira "Hamlet", Fortynbras jest księciem Norwegii, który ma roszczenia do tronu Danii i ostatecznie obejmuje władzę po śmierci Hamleta.

Jak Fortynbras ocenia Hamleta w wierszu Herberta?

W wierszu Herberta, Fortynbras ocenia Hamleta krytycznie, postrzegając go jako osobę nieprzystosowaną do życia, zbyt idealistyczną i niezdecydowaną.

Jaką postawę reprezentuje Fortynbras w "Trenie Fortynbrasa"?

Fortynbras reprezentuje postawę pragmatyka, człowieka czynu, skupionego na konkretnych problemach państwa i zdolnego do podejmowania trudnych decyzji.

Dlaczego tytuł "Tren Fortynbrasa" jest ironiczny?

Tytuł jest ironiczny, ponieważ wiersz nie jest tradycyjnym trenem, czyli pieśnią żałobną opiewającą zalety zmarłego, a raczej monologiem krytykującym Hamleta.