Tollar á Íslenskar Dýrgripir Hafsins: Hvað Gildir um Síld og Makríl í ESB?

Yfirlit yfir tollamál, fríðindi og nýjustu breytingar varðandi útflutning á síld og makríl frá Íslandi til Evrópusambandsins.

Helstu atriði

Tvöfalt kerfi: Útflutningur á íslenskri síld og makríl til ESB lýtur bæði að tollum og tollfrjálsum kvótum. Almennir tollar geta verið 10-15%, en nýir, stærri kvótar veita tollfrelsi fyrir ákveðið magn.
Nýjir tollfrjálsir kvótar: Frá 1. janúar 2025 tóku gildi nýir og umtalsvert stærri tollfrjálsir innflutningskvótar fyrir íslenskar sjávarafurðir, sem bætir markaðsaðgang innan kvótamarka.
Mikilvægi samninga: Aðgangur Íslands að ESB markaði byggir á EES-samningnum og tvíhliða samningum, sem tryggja að stór hluti (um 90%) sjávarútflutnings nýtur nú þegar fríðinda, þó ákveðnar vörur eins og síld og makríl hafi verið undir hærri tollum.

Almennt um Tolla og Viðskiptasamband Íslands og ESB

Ramminn utan um viðskipti með sjávarafurðir

Ísland er ekki aðili að Evrópusambandinu (ESB) en á í nánu viðskiptasambandi við sambandið, aðallega í gegnum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (EES). Þessi samningur tryggir frjálst flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks, en nær þó ekki að fullu yfir sjávarafurðir og landbúnaðarvörur á sama hátt og fyrir iðnaðarvörur. Því hafa sérstakir samningar og bókanir gilt um viðskipti með sjávarafurðir.

Evrópusambandið beitir tollum á innfluttar sjávarafurðir frá löndum utan sambandsins, oft til að vernda eigin framleiðendur. Íslenskar sjávarafurðir hafa því í gegnum tíðina þurft að sæta tollum við innflutning til ESB, þó ýmsir samningar hafi veitt íslenskum útflytjendum ákveðin fríðindi eða lægri tolla en ella.

Þrátt fyrir að meirihluti íslensks sjávarútflutnings til ESB njóti góðs af samningum sem tryggja lága eða enga tolla (um 90% af útflutningnum), hafa ákveðnar mikilvægar tegundir eins og síld og makríll oft fallið undir hærri tollflokka.

Tollaleg Meðferð á Síld og Makríl

Almennir tollar utan kvóta

Þegar litið er til almennra tolla sem ESB leggur á innflutning frá þriðju löndum (þ.e. utan tollkvóta eða sérsamninga), hafa síld og makríll frá Íslandi fallið undir tiltölulega háa tolla:

Síld (Clupea harengus): Fyrir ýmsar síldarafurðir, sérstaklega ferskar eða frystar eins og heilfryst síld eða síldarflök (t.d. "fiðrildi"), hefur tollurinn getað numið allt að 15%. Þetta hefur haft áhrif á samkeppnishæfni íslenskrar síldar á ESB markaði, sérstaklega þegar borið er saman við lönd sem njóta fulls tollfrelsis.
Makríll (Scomber scombrus): Makríll hefur einnig verið í hærri tollflokkum, oft með tolla yfir 10%, og í sumum tilvikum svipað og síld, eða allt að 15% fyrir ákveðnar vöruflokka eins og heilfrystan makríl. Þetta er mikilvægt í ljósi þess að makríll hefur orðið sífellt verðmætari útflutningsafurð fyrir Ísland undanfarin ár, meðal annars vegna breyttrar útbreiðslu stofnsins sem tengist hlýnun sjávar.

Þessir tollar eru hluti af verndarstefnu ESB fyrir eigin sjávarútveg og fiskvinnslu.

Nýir og Auknir Tollfrjálsir Innflutningskvótar (frá 1. janúar 2025)

Mikilvæg breyting varð á tollamálum íslenskra sjávarafurða þann 1. janúar 2025 þegar nýir samningar milli Íslands og ESB tóku gildi. Þessir samningar fela í sér átta nýja tollfrjálsa innflutningskvóta fyrir íslenskar sjávar- og eldisafurðir. Þessir kvótar eru umtalsvert stærri en fyrri kvótar og ná yfir mikilvægar tegundir, þar á meðal síld og makríl.

Hvað þýða þessir kvótar í praxís?

Tollfrjálsir kvótar virka þannig að ákveðið magn (mælt í tonnum eða verðmæti) af tiltekinni vöru má flytja inn til ESB frá Íslandi án þess að greiða toll á tilteknu tímabili (oftast á ársgrundvelli). Þegar innflutningur innan kvótans hefur náð hámarki, gilda almennu tollarnir (eins og þeir sem nefndir eru hér að ofan) fyrir allan frekari innflutning þeirrar vöru á tímabilinu.

Þessir nýju og stækkuðu kvótar frá 2025 eru því mikið framfaraskref fyrir íslenska útflytjendur á síld og makríl. Þeir gera kleift að selja umtalsvert magn af þessum afurðum tollfrjálst inn á ESB markaðinn, sem bætir samkeppnisstöðu og eykur möguleika á hærra verði eða meiri sölu. Hins vegar er mikilvægt að hafa í huga að tollfrelsið er takmarkað við umfang kvótans og tollar eru enn til staðar fyrir innflutning umfram þau mörk.

Staða Síldar og Makríls í Íslenskum Útflutningi

Síld og makríll eru meðal mikilvægustu uppsjávartegunda í íslenskum sjávarútvegi. Útflutningur á afurðum úr þessum tegundum skiptir miklu máli fyrir þjóðarbúið. Makrílveiðar hafa aukist mikið á Íslandsmiðum síðustu 10-15 árin og er makríll nú ein af verðmætustu útflutningstegundum Íslands. Síldveiðar hafa langa sögu og eru enn grundvöllur fyrir umtalsverðri vinnslu og útflutningi. ESB er stærsti markaðurinn fyrir íslenskar sjávarafurðir og því hafa tollar og aðgangur að þeim markaði bein áhrif á afkomu greinarinnar.

Íslenskur sjávarútvegur reiðir sig á mikilvægar tegundir eins og síld og makríl fyrir útflutningstekjur.

Yfirlit yfir Tolla og Kvóta

Eftirfarandi tafla sýnir einfaldað yfirlit yfir tollastöðu síldar og makríls frá Íslandi til ESB, með hliðsjón af almennum tollum og nýju kvótunum frá 2025:

Afurð	Almennur tollur (utan kvóta)	Tollur innan kvóta (frá 1. jan 2025)	Athugasemdir
Síld (Ýmsar afurðir, t.d. fryst flök)	Allt að 15%	0% (innan magntakmarkana)	Tollar geta verið breytilegir eftir vinnslustigi og vöruflokki. Nýir kvótar auka tollfrjálst magn verulega.
Makríll (Ýmsar afurðir, t.d. heill frystur)	Yfir 10% (getur verið allt að 15%)	0% (innan magntakmarkana)	Mikilvæg útflutningsvara. Nýir kvótar bæta aðgang verulega innan marka. Tollar utan kvóta geta verið háir.

Mat á Samkeppnisþáttum Íslenskrar Síldar og Makríls á ESB Markaði

Þessi mynd gefur huglægt mat á nokkrum lykilþáttum sem hafa áhrif á samkeppnishæfni íslenskrar síldar og makríls á Evrópusambandsmarkaðnum. Skalinn er frá 2 til 10, þar sem hærri tala gefur til kynna hagstæðari stöðu fyrir íslenska útflytjendur (t.d. lægri tollar, meiri eftirspurn). Athugið að þetta er mat byggt á fyrirliggjandi upplýsingum en ekki nákvæm tölfræði.

Túlkun á myndinni

Tollstig (utan kvóta): Lægri einkunn endurspeglar hærri tolla sem gilda utan kvóta, sem er óhagstætt.
Umfang tollkvóta: Há einkunn gefur til kynna að nýju kvótarnir séu stórir og hagstæðir.
Eftirspurn í ESB: Há einkunn þýðir mikil eftirspurn eftir afurðinni.
Samkeppni (önnur lönd): Hærri einkunn gefur til kynna minni samkeppnisþrýsting frá öðrum löndum sem selja sömu vöru til ESB.
Gæði afurða: Há einkunn endurspeglar gott orðspor íslenskra afurða fyrir gæði.
Flutningskostnaður/Aðgangur: Hærri einkunn þýðir hagstæðari flutningsleiðir og lægri kostnað.

Myndin sýnir að þótt tollar utan kvóta séu enn áskorun (lægri einkunn þar), þá vega nýju kvótarnir (há einkunn) og gæði íslensku afurðanna þungt á móti. Eftirspurn er almennt góð, sérstaklega eftir makríl.

Lykilþættir sem Hafa Áhrif á Tolla og Viðskipti

Þessi hugarkort sýnir helstu þætti sem hafa áhrif á tollaumhverfi og viðskipti með íslenska síld og makríl á Evrópusambandsmarkaði.

mindmap root["Tollar á Íslenska Sjávarafurðir í ESB"] id1["Afurðir"] id1a["Síld"] id1b["Makríll"] id2["Viðskiptarammi"] id2a["EES Samningurinn"] id2a1["Takmarkanir á sjávarafurðum"] id2b["Tvíhliða Samningar"] id2b1["Sérstakar bókanir"] id3["Tollakerfi ESB"] id3a["Almennir tollar (MFN)"] id3a1["10-15% á síld/makríl (utan kvóta)"] id3b["Tollfrjálsir Innflutningskvótar"] id3b1["Nýir/Auknir kvótar frá 1. jan 2025"] id3b2["Magnbundnar takmarkanir"] id3b3["0% tollur innan kvóta"] id3c["Verndarstefna ESB"] id3c1["Vernd innlendra framleiðenda"] id4["Áhrif á Ísland"] id4a["Samkeppnishæfni"] id4a1["Verðlagning"] id4a2["Markaðshlutdeild"] id4b["Útflutningstekjur"] id4c["Viðskiptaákvarðanir"] id4c1["Leit að öðrum mörkuðum"]

Hugarkortið dregur saman hvernig samspil afurða, samninga, tollakerfis ESB (með bæði almennum tollum og kvótum) og verndarstefnu ESB mótar það umhverfi sem íslenskur sjávarútvegur starfar í gagnvart ESB markaðnum og hvaða áhrif það hefur á samkeppnishæfni og tekjur.

Algengar spurningar

Eru allar íslenskar sjávarafurðir tollfrjálsar í ESB?

Nei, ekki allar. Þrátt fyrir að stór hluti (um 90%) íslensks sjávarútflutnings til ESB njóti fríðinda samkvæmt EES-samningnum og öðrum tvíhliða samningum, þá eru ekki allar afurðir að fullu tollfrjálsar. Sérstaklega hafa afurðir eins og síld og makríll verið háðar tollum. Nýju tollfrjálsu kvótarnir sem tóku gildi 2025 bæta stöðuna verulega fyrir þessar tegundir, en aðeins innan ákveðinna magntakmarkana.

Hvað þýða tollfrjálsir kvótar nákvæmlega?

Tollfrjáls kvóti er samkomulag sem leyfir innflutning á ákveðnu magni af tiltekinni vöru frá tilteknu landi (í þessu tilfelli Íslandi) til ESB án þess að greiða af því innflutningstolla á ákveðnu tímabili (yfirleitt einu ári). Þegar samið magn hefur verið flutt inn og kvótinn er fullnýttur, þá þarf að greiða hefðbundna innflutningstolla af öllum vörum sem fluttar eru inn umfram það magn.

Hversu háir eru þá tollarnir á síld og makríl ef útflutningur fer umfram kvóta?

Almennt gilda þá þeir tollar sem ESB beitir gagnvart þriðju ríkjum fyrir þessar vörur. Fyrir síldarafurðir getur þetta verið allt að 15% tollur og fyrir makríl getur tollurinn verið yfir 10%, og jafnvel nálægt 15% fyrir ákveðnar vörutegundir. Nákvæm prósenta fer eftir vöruflokki samkvæmt tollskrá ESB.

Hafa nýju kvótarnir sem tóku gildi 1. janúar 2025 breytt miklu?

Já, þeir eru taldir marka tímamót. Samkvæmt upplýsingum frá Stjórnarráði Íslands og fréttum eru þessir nýju kvótar margfalt stærri en fyrri kvótar og veita því umtalsvert aukna möguleika á tollfrjálsum útflutningi á lykiltegundum eins og síld og makríl. Þetta ætti að styrkja stöðu íslenskra útflytjenda á ESB markaði verulega, þó að tollar séu ekki afnumdir að fullu fyrir allan útflutning.